کتاب: متن و ترجمه کامل الزیارات
9 بازدید
موضوع: علوم حدیث

ترجمه کامل الزیارات

کتاب شریف «کامل الزیارات» از مرحوم جعفربن قولویه به سفارش انتشارات حرم حضرت معصومه سلام الله علیها در موسسه تعالی ترجمه شد و در سال 1395 توسط انتشارات زائر به چاپ رسید.


مقدمه حضرت آیت الله استاد احمد عابدی

در چهار قرن اولیه – یعنی عصر حضور ائمه علیهم السلام و نیز دوران غیبت صغری – بیش از شش هزار کتاب در موضوعات مختلف توسط علمای بزرگ و محدثان و راویان شیعه تدوین یافت. کم کم مهمترین این کتاب‎ها به عنوان «اصول اربعمأة» شهرت یافتند. این «اصول اربعمأة» پایه و اساس تألیف جوامع اولیه حدیثی قرار گرفتند. کتب اربعه حدیثی شیعه از روی این اصول نگارش یافت. این اصول به قدری با ارزش و گرانسنگ هستند که اگر کسی به عنوان مؤلف یکی از اصول شناخته شود این را به عنوان مدح او قلمداد کرده و حدیث او را دارای نوعی اعتبار می‎دانند.

یکی از این اصول، کتاب بی‎نظیر و منحصر بفرد «کامل الزیارات» است. علامه مجلسی رحمة اﷲ علیه این کتاب را در «بحارالانوار» خود جزء اصول معروفه یاد کرده است. این کتاب گرچه پس از تألیف «کافی» نوشته شده اما مرحوم صدوق و نیز مرحوم شیخ طوسی در نگارش آثار حدیثی خود از آن بهره برده و استفاده کرده‎اند.

کتاب «کامل الزیارات» در نیمه قرن چهارم و توسط فقیه بزرگ و محدث عالی مقام شیعه جناب جعفر بن محمد بن جعفر موسی بن قولویه تالیف یافته است. وی در خانواده‎ای با اصالت که همه از بزرگان و دانشمندان بودند متولد شد، و در حوزه حدیثی قم، ری و بغداد تحصیل نمود.

پدرش از محدثان بزرگ شیعه و قبر مطهر او در کنار قبرستان شیخان قم زیارتگاه خواص است. اما قبر مؤلف کتاب در کاظمین قرار دارد.

برای شناخت عظمت و جایگاه علمی مؤلف این کتاب، کافی است بدانیم مرحوم شیخ صدوق و شیخ مفید هر دو از شاگردان و دست پروردگان او بوده‎اند. تربیت شاگردانی مثل مرحوم صدوق و مرحوم مفید با آن گستردگی علوم و جامعیتی که در علوم مختلف مثل فقه، کلام، حدیث، تفسیر، ادب، اخلاق، معنویت و تاریخ و... داشته‎اند حکایت از گستره علوم و معارف استاد آنان یعنی جعفر بن محمد بن جعفر بن قولویه دارد. گویا مرحوم صدوق که حدود سیصد کتاب تالیف کرد و نیز آثار متنوع و فراوان مرحوم شیخ مفید همه تحت تأثیر کتاب‎های فراوان استاد خود بوده است، و مرحوم ابن قولویه چون زیاد کتاب تالیف نمود، این تاثیر را در شاگردان خود نیز بجای گذاشته و آنان را به نوشتن زیاد ترغیب نموده است. برخی گفته‎اند ابوالقاسم ابن قولویه (جعفر بن محمد بن جعفر بن قولویه) به تعداد باب‎های فقه، کتاب فقهی تدوین کرده است. یعنی اگر باب‎های فقه را در حدود هشتاد باب بدانیم- و یا بگوییم لااقل در آن زمان ابواب فقه حدود پنجاه باب بوده است- وی به این تعداد فقط کتاب فقهی نوشته است. علاوه بر کتاب‎های دیگر او که در موضوعات دیگر علوم اسلامی بوده است.

مرحوم ابن قولویه – مؤلف کتاب کامل الزیارات- که از علماء و محدثان طبقه دهم به شمار می‎رود، حلقه واسطه بین مرحوم محمد بن یعقوب کلینی صاحب کتاب ارزشمند و بی‎نظیر کافی و بین مرحوم صدوق و مرحوم شیخ مفید است. و در واقع صدوق و شیخ مفید به توسط مرحوم ابن قولویه از مرحوم کلینی حدیث نقل می‎کنند.

ابن قولیه نیز از پدر خود – یعنی محمد بن جعفر بن قولویه- و نیز از برادرش و نیز از پدر شیخ صدوق علی بن الحسین بن موسی بن بابویه بسیار حدیث نقل کرده است.

کتاب «کامل الزیارات» از جهت اعتبار و وثاقت به درجه‎ای است که آن را جزء توثیقات عامه قرار داده و هر کسی را که ابن قولویه بی‎واسطه از او حدیث نقل کند نقل حدیث ابن قولویه از او را دلیل بر توثیق او می‎دانند. البته در این خصوص بحث و گفتگوی فراوانی است که باید در علم رجال پی‎گیری شود.

کتاب کامل الزیارات در موضوع زیارت چهارده معصوم علیهم السّلام است. این کتاب که دارای 108 باب و هر بابی دارای چند حدیث و با سند متصل است، هشتاد و پنج باب آن به زیارت حضرت سید الشهداء علیه السّلام اختصاص دارد و 23 باب دیگر آن در موضوع زیارت سایر معصومین علیهم السّلام است.

بنابراین می‎توان گفت این کتاب جامع‎ترین و قدیمی‎ترین و معتبرترین کتاب در موضوع زیارت حضرت سید الشهداء علیه السّلام است. علاوه بر آنکه غیر از مسأله زیارت، به بحث از تاریخ امام حسین علیه السّلام و تربت آن حضرت و ثواب گریه و عزاداری و برخی از روایات در فضایل آن امام بزرگوار پرداخته و از این جهت می‎توان گفت این کتاب اصیل‎ترین منبع در خصوص واقعه کربلا و زیارت عاشورا و مسائل مربوط به حضرت اباعبدالله الحسین علیه السّلام است.

مؤلف کتاب در مقدمه، ضمن انتقاد از برخی نویسندگانی که کتاب‎های آنان از یک و نظم ترتیب منطقی پیروی نمی‎کند و چه بسا احادیثی که ذیل عنوان یک باب قرار داده‎اند اصلاً ارتباطی با عنوان باب ندارد ادعا می‎کند که کتاب «کامل الزیارات» این مشکل را نداشته و عناوین باب‎های آن با محتوای ذیل آنها مطابق است. احتمال دارد مقصود مؤلف تعریض به کتاب «صحیح بخاری» باشد که از این مشکل به شدت رنج می‎برد و حتی روایات اولین باب آن با عنوان باب، هیچ هماهنگی و هم خوانی ندارد. و در واقع باید گفت مرحوم ابن قولویه این دقت در نظم و نگارش را از استاد خود مرحوم کلینی به ارث برده است؛ زیرا کتاب کافی از جهت تنظیم منطقی کتاب و مطابقت عناوین باب‎ها با احادیث آن بسیار دقیق است.

کتاب کامل الزیارات مکرر چاپ شده و قبلاً توسط علامه امینی رحمه ﷲ علیه تصحیح و با مقدمه مرحوم محمد علی غروی در سال 1356 ق در نجف اشرف چاپ شده است و جدیداً نیز توسط موسسه «نشر الفقاهة» در قم تصحیح مجدد یافته و منتشر شده است.

و اینک بحمدالله تعالی و با تلاش و همت بلند محقق سخت‎کوش و دانشمند وارسته حجت الاسلام والمسلمین احمد سعیدی به فارسی ترجمه شده است. ترجمه این اثر علمی برای فارسی زبانان و دوستداران معارف اهل بیت علیهم السّلام مایه بسی مباهات است. در اینجا از مترجم گرانقدر و زحمات شبانه روزی وی در برگرداندن این اثر به فارسی صمیمانه تشکر و قدردانی داشته و بر روح بلند مؤلف عظیم الشأن کتاب مرحوم ابن قولویه درود فرستاده و بهترین صلوات و سلام‎های الهی را بر خاندان عصمت و طهارت بویژه حضرت اباعبدالله الحسین علیه السّلام از درگاه الهی مسألت دارم.

والسلام و الصلوات و الرحمة

علی جمیع زوارالحسین علیه السّلام

احمد عابدی