درس اخلاق چهارشنبه ها(18)
87 بازدید
تاریخ ارائه : 1/6/2015 10:23:00 PM
موضوع: اخلاق و عرفان

تدبیر منزل: بخش شانزدهم؛ ادامه آداب سخن: 

کتاب اخلاق ناصری که از خواجه نصیر است، خلاصه ای دارد به نام اخلاق جلالی که اخیراً در ایران چاپ شده؛ اما در انگلستان و به زبان انگلیسی در حدود 150 سال پیش چاپ شده است. علت چاپ این کتاب در آنجا و در آن زمان این بود که گفتند ما که می خواهیم بر کشورهای اسلامی مسلط شویم و آنان را مستعمره خود کنیم، اول باید فرهنگ و اخلاق آنان را بدانیم. در این مورد سؤال کردند، دیدند بهترین کتاب در اخلاق و فرهنگ، کتاب اخلاق ناصری است. گفتند طولانی است، خلاصه آن را چاپ کردند که همین اخلاق جلالی است.

پس این کتابی که نوشته شده، دستورالعملی بوده که واقعاً مسلمانان به آن عمل می کردند و آداب آن را رعایت می کردند.

در این کتاب و در مورد آداب سخن گفتن و صحبت کردن، مواردی ذکر شده که به برخی از آنها اشاره می شود:

1.باید که بسیار نگوید.

2. سخن دیگران را به سخن خود قطع نکند.

3. هر که سخنی و حکایتی می گوید که او هم بر آن واقف است و اطلاع دارد، اظهار فضل و علم نکند تا او حرفش تمام شود.

4. چیزی که از غیر او پرسند، جواب ندهد.

5. اگر از دیگری پرسش کردند و او خوب جواب نداد، باز هم جواب ندهد تا حرف او تمام شود، شاید حرف درست را برای آخر گذاشته است.

6. اگر از جمعی سؤال کردند که او هم در بین آنان است، باز هم بهتر است که جواب ندهد.

7. اگر دو نفر با هم سخن می گویند، او خود را نفر سوم آنان نکند.

8. اگر چیزی را از او پوشیده دارند، استراق سمع نکند.

استراق از سرقت و به معنای دزدی است، حرفی که مال دیگران است، بدون اجازه آنان برگیرد؛ مگر اینکه او را مشارکت دهند. گوش کسی که حرف دیگران را سرقت می کند حتی می توان کر کرد. نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله در خانه خود بود، همسرش دید که دنبال چوب یا چیزی می گردد، عرض کرد: برای چه می خواهید؟ فرمود: کسی از درز در (یا دیوار) به داخل خانه نگاه می کند، می خواهم چشمش را کور کنم. یعنی نگاه بدون اجازه به خانه دیگران، استراق عین است و مثل استراق سمع است، این مقدار گناه فاحشی است که می توان او را کور کرد.

9. لحن صدا را ملایم کند، نه خیلی بلند و نه خیلی آهسته.

10. اگر سخن غامض و مشکلی گفته است توضیح دهد و اگر مشکل نیست خلاصه کند.

11. تا سخن مخاطب و سؤال کننده تمام نشده، شروع به سخن نکند.

12. کلام خود را اول در ذهن مقرر کند و فکر نماید، بعد به زبان جاری کند. اما اینکه چگونه بگوید هم مهم است، اول فکر کند که چه بگوید، سپس فکر کند که چگونه بگوید؟

13. نه حرف تکراری بگوید و نه حرف خود را تکرار کند.

14. حرف ها و کلمات زشت را بیان نکند (فحش و ناسزا که گناه کبیره است) سعی کند الفاظ جدید و تمیز را بشنود و یاد بگیرد و بگوید.

15. اگر می خواهد حکم مسأله ای بگوید و مجبور است کلمه زشتی را بیان کند، بهتر است با کنایه باشد و از کلمات مترادف استفاده کند؛ زیرا گفتن کلمه زشت هم برخی موارد گناه و حرام است.

16. از شوخی زشت بپرهیزد.

17. با اهل مجلس، در راست و دروغ مخالفت نکند، اگر راست می گویند که هیچ و اگر دروغ می گویند، سریع دخالت نکند شاید هدفی دارند یا کنایه است یا با مخاطب قراری دارند....

18. در سخن گفتن لجاج نکند، خاصه با سفیهان و مهتران. با سفیه و ابله که نباید طرف شد، با مهتران نیز محاجه و جدل کردن درست نیست.

19. اگر در گفتگو و مجادله، طرف مقابل را بر حق می یابد، حق را بپذیرد.

20. از مخاطبه با عوام، زنان، کودکان، مستان و دیوانگان تا می تواند پرهیز کند؛ زیرا باعث قساوت قلب می شود؛ البته گاه هم لازم است.

21. هنگام سخن گفتن آیا باید به مخاطب نگاه کرد یا نه؟ اینها که گفته می شود آداب سخن است و آداب، در زمان و مکان مختلف، متفاوت است. برخی موارد را شرع فرموده نگاه نکن؛ مثل نگاه به نامحرم که اینها حکم است و تغییری نمی کند؛ اما جایی که شرع چیزی نگفته مثل نگاه دو مرد یا دو زن، آداب است و بستگی به شرایط زمانی و مکانی دارد؛ حتی گاه نسبت به افراد هم فرق می کند؛ گاه نگاه کردن هنگام سخن گفتن، نوعی احترام است و گاه بی احترامی است.

22. سخن باریک و غامض، با کسی که توانایی فهم و درک آن را ندارد، درست نیست.