اقسام ربا کدام است و حکم آن چیست؟
624 بازدید
تاریخ ارائه : 2/7/2015 10:57:00 AM
موضوع: فقه و اصول

دین اسلام بسیاری از روابط اجتماعی مردم را به خودشان و عرف سپرده است تا آنطور که عقل و عرف خودشان می پسندند انجام دهند؛ از جمله آنها معاملات و روابط اقتصادی است که اینگونه احکام را احکام امضایی می گویند؛ لیکن در برخی موارد، یک سری اصلاحاتی را انجام داده است تا کسی به دیگری ظلم نکند و روابط اقتصادی مردم مختل نشود.

در این بخش ابتدا حکم موضوع را از آیات قرآن بیان می کنیم و سپس به تعریف آن می پردازیم:

خداوند متعال در قرآن کریمش فرموده است:

«أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا»؛ سوره بقره، آیه 275.

معامله و خرید و فروش اموال خودتان جایز و حلال است؛ اما ربا و گرفتن اضافه، حرام می باشد.

در آیه بعدی می فرماید: «يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقاتِ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثيم‏»؛ سوره بقره، آیه 276.

خدا ربا را کم و نابود می گرداند و صدقات را افزایش و برکت می دهد و خدا هیچ کفران پیشه گنهکار را دوست ندارد.

کسی از امام صادق علیه السلام پرسید: اما ظاهر کار را می بینیم که مال رباخوار زیاد می شود؟ امام فرمود: کدام تباهی بالاتر از این است که یک درهم آن دین را نابود می کند.

این هم آیه دیگر در این زمینه: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنين‏»؛ سوره بقره، آیه 278.

ای کسانی که ایمان آورده اید! تقوای الهی پیشه کنید و ربا را رها نمایید اگر واقعاً مؤمن هستید.

و سپس می فرماید: «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُون‏»؛ سوره بقره، آیه 279.

پس اگر ربا را رها نکنید، بدانید به جنگ با خدا و رسول او برخاسته اید؛ البته اگر توبه کنید، همه اموال و دارایی شما از آن خودتان خواهد بود، نه ستم می کنید و نه ستم می بینید.

و اما کامل آیه اولی چنین است:

«الَّذينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى‏ فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ‏»؛ سوره بقره، آیه 275.

كسانى كه ربا مى خورند، از جاى خود (يا از قبر) بر نمى خيزند؛ مگر مانند كسى كه شيطان او را مس كرده و اختلال حواس پیدا کرده است. این به خاطر کیفر آن است که می گویند معامله بدون ربا هم مثل معامله با رباست؛ در حالی که خدا بیع بدون ربا را حلال و ربا را حرام نموده است. حال اگر كسی پند و موعظه پروردگارش به او رسيده، و از کارش دست بردارد، ایرادی به گذشته او نیست، و كارش با خدا (و عفو او) است، و كسانى كه همچنان به رباخوارى ادامه دهند، آنان اهل دوزخند، و هميشه در آن خواهند ماند.

از مجموع این چند آیه چنین برداشت می شود که خداوند متعال در امر رباخواری به گونه ای شدید برخورد کرده که در موارد دیگر و از جمله گناهان کبیره سابقه ندارد؛ چون نظم جامعه و سلامت اقتصادی و نیز روابط اجتماعی مردم را مختل کرده و آنان را به دو طبقه رو در روی هم قرار می دهد.

اما اقسام ربا:

ربا بر دو قسم است: ربای قرضی و ربای معاملی.

الف) ربای قرضی آن است که کسی به دیگری قرض بدهد و شرط کند که اندکی بیشتر بگیرد، این کار حرام است و هیچ شکی در آن نیست. البته اگر از ابتدا هیچ شرطی نکنند؛ ولی قرض گیرنده موقع ادای قرض خود، با میل و رغبت خود، مقداری به عنوان هدیه به قرض دهنده بدهد عیب ندارد؛ بلکه مستحب نیز می باشد.

ب) ربای معاملی آن است که اگر دو طرف معامله (ثمن و مثمن، یا ثمن و مبیع، هر دو کالا) از یک جنس بود و یک طرف را بخواهند بیشتر بدهند و طرف دیگر کمتر باشد، این رباست و حرام است. مثلاً پنج کیلو روغن را به شش کیلو بفروشد، یا سه پیمانه برنج را به چهار پیمانه، یا یک کیلو برنج ایرانی را به سه کیلو برنج خارجی معامله و یا معاوضه کند؛ هر چند قیمت آن دو یک اندازه باشد.

به هر حال اگر دو طرف معامله از یک جنس است؛ چه یک طرف سالم باشد و طرف دیگر معیوب، یک طرف خوب و دیگری نامرغوب، یک طرف کهنه و دیگری نو، یک طرف طلای شکسته باشد یا ساخته شده، اگر اندکی هم کم و زیاد باشد، رباست و حرام است.

چند نکته:

نکته اول: چاره این کار و راه نجات از ربا آن است که از دو معامله مستقل استفاده کنند؛ مثلاً اگر کسی خواست طلای قدیمی خود را با جدید عوض کند، ابتدا طلای قدیم را در یک معامله مستقل بفروشد، سپس طلای جدید را در معامله دیگر بخرد و یا برنج خارجی خود را اول بفروشد و بعد برنج ایرانی را از او بخرد، در این صورت اگر کم و زیاد هم شد اشکال ندارد.

نکته دوم: آنچه گفته شد در مورد اجناسی است که وزن و پیمانه می شود؛ لذا مواردی که با عدد و شماره و متر معامله می کنند؛ مثل تخم مرغ و پارچه و گردو، کم و زیاد بودن را گفته شده مکروه است نه حرام.

نکته سوم: اگر جنسی در یک شهر، عددی است و در شهر دیگر وزنی و پیمانه ای، و یا در یک زمان عددی و در زمان دیگر وزنی معامله می شود، ملاک حرام و حلال، محل و زمان انجام معامله است؛ لذا اگر در شهر و زمانی معامله شود که آن را با وزن معامله می کنند، نباید کم و زیاد باشد و گرنه حرام است. بنابراین زیاد گرفتن در جنسی که با وزن و پیمانه معامله می شود یقینا حرام است؛ اما در معدود و شمارشی و متری نه.

نکته چهارم: در متون روایی و فقهی، گندم و جو با انواع و اقسام آن یک جنس محسوب می شود، برنج نیز با انواع و اقسام آن، از داخلی و خارجی و خوب و بد، یک جنس است، همچنین اگر آن دو جنس از یک چیز به عمل آمده باشد؛ مثل روغن و کره گاوی با پنیر گاوی، باز هم یک جنس است و در یک معامله نباید کم و زیاد داده شود.

نکته پنجم: گفته شد در معامله هم جنس، نباید یک طرف معامله زیادتر باشد، حال می گوییم: زیادی بر دو گونه است: گاه زیادی عینی است و گاه زیادی حکمی.

زیادی عینی مانند همان مثال های بالا که یک کیلو یا یک پیمانه، کم و زیاد باشد؛ اما در زیادی حکمی، چیزی افزوده نمی شود؛ بلکه شرطی گذاشته می شود و یا کاری به عهده یک طرف می گذارند که برای او منفعتی دارد. در زیادی حکمی هم بحث ربا پیش می آید و حرام است؛ مثل اینکه برنج ایرانی را با همان مقدار از برنج خارجی معامله کنند ولی شرطی را برای یک طرف معامله قرار دهند که مثلاً آن را بپزد. و یا در ربای قرضی، قرض بدهد به شرطی که بعدا وام بگیرد، این هم زیادی حکمی است و اشکال دارد.