درس چهارشنبه ها(26)در محضر استاد احمد عابدی
41 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

تدبیرمنزل: بخش هجدهم: چند نکته

نوع مسائل اخلاقی که در منابر و سخنرانی ها مطرح می شود، اخلاق فردی است، البته اخلاق فردی هم لازم و مفید است؛ ولی همه اخلاق این نیست؛ یعنی اینکه انسان به خدا توکل داشته باشد، ذکر بگوید، دعا بخواند، شجاع باشد، ترسو نباشد، چله نشینی داشته باشد، اینها اخلاق فردی است؛ ولی باید توجه داشته باشیم که ما اخلاق سیاسی هم داریم، اخلاق اجتماعی هم داریم، اخلاق طبیعی و نحوه برخورد با طبیعت و محیط زیست نیز جزو اخلاق است، اینکه با حیوانات چگونه برخورد کنیم، با درخت و گل و گیاه چه برخوردیداشته باشیم، از آب و خاک چگونه مراقبت کنیم، .... ضابطه و راهکار همه اینها را اخلاق تعیین می کند و یک بحث اخلاقی است.

در دنیا نیز اکنون این بحث ها خیلی مطرح است و بهترین دین را آن دینی می دانند که برای این موارد، رابطه بهتری تعریف کند و برخورد بهتری داشته باشد. در گذشته، دین خوب آن دینی بود که شبهات مهم فلسفی عقلی و منطقی را مطرح کند و جواب دهد؛ ولی الان نگاه  می کنند که ببینند کدام دین می گوید درخت را قطع نکنید، اگر ناخن گرفتید آن را دفن کنید، چقدر به نظافت فردی و اجتماعی تأکید کرده است، اینکه چاه زباله کجا باشد، چقدر با چاه آب شرب فاصله داشته باشد، کاشت یک درخت چقدر ثواب دارد و در مقابل آن، قطع درخت چقدر مذمت شده است؛ همه اینها جزو اخلاق است که در دین مبین اسلام به  وضوح بیان شده؛ ولی کمتر مطرح و گفته می شود، اینها اخلاق طبیعی و حقوق طبیعت است.

اینکه میفرماید هر کاری می خواهید بکنید حتماً محکم کاری کنید، حتی اگر قبری را میپوشانید، آن را محکم کنید؛ پس اگر ساختمانی می سازید حتماً آن را محکم کنید که دربرابر سیل و زلزله ایمن و مقاوم باشد. بنابر این ممکن است گفته شود که این بخش  اخلاق، اگر مهم تر از اخلاق فردی نباشد کم اهمیت تر از آن نیست. اینکه انسان با زن  و بچه خود چگونه رفتار کند و با همسایه خود چگونه برخورد کند، از امور بسیار مهم  است.

در قدیم  مسجدها و حمام ها یک شاخصه مشترک و مهم داشتند که علت آن رعایت نظافت و بهداشت بودو آن اینکه در فاصله بین سر حمام و ته حمام، یک حوضچه آب بود که برای بیرون آمدن  از حمام، حتماً باید از آن آب عبور می شد؛ ورودی برخی مساجد نیز اینگونه بود که یک  حوضچه آب درست می کردند که حتماً پاهای خود را بشویند و داخل مسجد شوند، اینها جزواخلاق اسلامی است.

اینکه  دربهای قدیم دو تا حلقه داشت که یکی کوچک و یکی بزرگ و صدای متفاوتی داشتند، یک  کار اخلاقی بود که اگر زن هست کدام حلقه را بزند که زن صاحبخانه بیاید در را بازکند و اگر مرد است کدام حلقه را بزند که مرد بیاید درب را باز کند.

لذا خوب  است که در هر زمان، متناسب با ابزار جدیدی که می آید، فرهنگ و اخلاق آن هم درجامعه مدون شود؛ مثلاً اخلاق تلفن همراه، اینکه چه موقع زنگ بزنند، چه ساعتی از شب  یا وقت نماز زنگ نزنند؛ اینها فرهنگ و اخلاق است، هر کسی باید خودش رعایت کند که  وقت نماز زنگ نزند، نه اینکه طرف مقابل تلفن را خاموش کند یا جواب ندهد. اینکه  اخلاق ماشین سواری و رعایت ترافیک چگونه باشد. اخلاق تلویزیون چگونه باشد، چه موقع تماشا کنیم، چه فیلمی را ببینیم، آیا هر چه پخش کردند ما هم باید ببینیم؟! آیا بچه  هر چه خواست باید ببیند؟!

غذاخوردن  نیز آداب مفصلی دارد که به آن خواهیم پرداخت.

این نکته  را هم متذکر شویم که خواجه نصیر طوسی از علمای بسیار بزرگ و مهم و یک فیلسوف بوده؛ولی اخلاق او نیز درجه یک بوده؛ مثلاً مرحوم شیخ عباس قمی با اینکه با فلسفه رابطه  خوبی نداشته، می گوید اخلاق خواجه نصیر در حد 14 معصوم است. خواجه نصیر که این  کتاب اخلاق ناصری را نوشته، نخست وزیر بوده و آن را برای شاه نوشته است.

ازجامعیت احکام و اخلاق در اسلام این است که علاوه بر کارهای مباح و مستحب؛ حتی برای  دزدی و شراب هم آداب دارد. ابتدا می گوید هیچ چیزی از مستی و بیهوشی بدتر نیست وچیزی هم به برتری هوشیاری نمی رسد، یا مثلاً می گوید دزدی بد است و حرام و گناه  کبیره است؛ ولی اگر کسی دزدی کرد، همین هم باید آداب و اخلاق آن را رعایت کند؛مثلاً از یتیم دزدی نکند، اگر دو نفر شریکی دزدی کردند در تقسیم آن عادلانه رفتارکنند، به یکدیگر چپاول نکنند!

طلبه جانباز

احمد سعیدی